ANADOLU’DA HALK İSYANLARI
Selçuklu İmparatorluğu’ndan Osmanlı İmparatorluğu’na uzanan süreçte Anadolu halkı çeşitli gerekçelerle defalarca ayaklandı.
Çoğu yoksullukla ilgili, içerisinde dinsel (genellikle Alevilikle ilgili) ögeler de barındıran ayaklanmaların bir kısmına kısaca göz atalım:
BABAİLER AYAKLANMASI, 1240 yılında Baba İshak ve Baba İlyas önderliğinde gerçekleşti. ‘Eşitlikçi’ yanı ağır basan Alevi ayaklanması Amasya, Kırşehir, Sivas, Adıyaman, Malatya gibi kentlerde etkili oldu.Selçukluların binlerce Türkmen’i kılıçtan geçirmesiyle bastırıldı.
ŞEYH BEDREDDİN AYAKLANMASI, 1413 yılında Börklüce Mustafa ve Torlak Kemal önderliğinde gerçekleştirildi. Aydın ve Manisa bölgesini etkileyen ‘Eşitlikçi, mülkiyet karşıtı’ olarak başlayan ayaklanma Mehmet Çelebi tarafından bastırıldı. Börklüce Mustafa, Torlak Kemal ve Şeyh Bedreddin idam edildi.
ŞAH KULU AYAKLANMASI, 1511 yılında Şah Kulu tarafından başlatıldı. Alevi kökenli, yoksul halkında içinde yer aldığı ayaklanma Antalya, Burdur, Isparta, Kütahya, Sivas gibi kentlerde etkili oldu. Karagöz Paşa’yı yenen Şah Kulu, Sadrazam Ali Paşa’ya yenildi.
NUR ALİ HALİFE AYAKLANMASI, 1512’de Şah Kulu’nun yenilgisinden sonra başladı. Amasya, Tokat, Çorum, Yozgat gibi Alevilerin yoğun yaşadığı bölgeleri etkileyen ayaklanmayı Osmanlı güçleri bastırdı.
BOZOKLU CELAL AYAKLANMASI, 1518’de Tokat ve Turhal’da etkili oldu. Alevi kökenli ayaklanmada Bozoklu Celal ‘mehdi’ olduğunu iddia etti. Büyüyen ayaklanmayı Rumeli Beylerbeyi Ferhat Paşa bastırdı. Celal ve müritleri öldürüldü.
BABA ZÜNNUN AYAKLANMASI, 1525 yılında Yozgat’ta başladı. Sivas, Tokat, Kayseri, Malatya, İçel ( Mersin) gibi kentleri etkiledi. Alevi Türkmenlerin ayaklanmasını Rumeli Beylerbeyi Hüseyin Paşa bastırdı.
DOMUZ OĞLAN VE YENİCEBEY AYAKLANMASI, 1526 yılında Tarsus ve Adana’yı etkiledi. Türkmen ayaklanmasını Adana Beylerbeyi Piri Paşa bastırdı. Domuz Oğlan öldürüldü, Yenicebey kaçtı.
KALENDER ŞAH AYAKLANMASI, 1527’de Sivas, Amasya, Tokat yöresinde Kalender Şah önderliğinde başladı. Alevi ayaklanması olarak başkayan isyana yoksul sunni köylüler de katıldı. Sipahilerin dirliklerini kaybetmesiyle ayaklanmaya onlar da katıldı. Kalender Çelebi, Anadolu Beylerbeyi Ferhat Paşa’yı yendi, Kanuni Süleyman’ın sipahilere dirliklerini geri vermesi üzerine sipahiler saf değiştirdi, Kalender Şah yenildi.
VELİ HALİFE AYAKLANMASI, 1527’de Tarsus ve Adana’yı etkiledi. Yoksul ırgatların ayaklanması Piri Paşa tarafından bastırıldı.
ŞEYH ŞEYDİ AYAKLANMASI, 1530 yılında gerçekleşti. Adana ve Kars yörelerini etkileyen Alevi ayaklanmalarının sonuncusuydu. Adana’da Piri Paşa’ya yenilen Şeyh Seydi, Kars’a geldikten sonra da Osmanlı güçlerine yenildi.
CELALİ İSYANLARI’nın en büyüğü KARAYAZICI ABDÜLHALİM AYAKLANMASI olarak 1598 yılında gerçekleşti. Malatya, Maraş, Sivas, Urfa, Çorum, Kayseri, Samsun gibi kentleri etkileyen ayaklanmanın lideri Karayazıcı Halim, önce Celalilere karşı savaşan bir komutanken, sonra onların önderi oldu. Osmanlı yönetiminden hoşnut olmayan yöneticileri de yanına alan Karayazıcı, önce Osmanlı ordularını yense de daha sonra İbrahim Paşa’ya yenildi.
DELİ HASAN AYAKLANMASI, 1600 yılında Karayazıcı’nın kardeşi Deli Hasan tarafından başlatıldı. Tokat, Sivas, Kütahya ve Afyon bölgelerinde etkili olan ayaklanmayı Osmanlı güçleri bastırdı. Bağışlanarak Bosna’ya gönderilen Deli Hasan, burada da ayaklanmaya kalkıştı. Tiryaki Hasan Paşa tarafından öldürtüldü.
TAVİL AHMED AYAKLANMASI, Celali isyanlarının devamı olarak 1605 yılında başladı. Karaman, Seydişehir ve Harput’ta etkili olan, Harput Kalesi’nin kuşatılmasıyla devam eden ayaklanma Kuyucu Murad Paşa tarafından bastırıldı.
KALENDEROĞLU MEHMET AYAKLANMASI, 1606 yılında Ankara, Bolu, Geyve, Manisa, Burdur, Isparta bölgelerinde etkili oldu. Ayaklanmayı büyüten ve Osmanlı iktidarını hedefleyen Kalenderoğlu, Osmanlıyı halkı ezmekle suçluyordu. Büyüyen ayaklanmayı, Kuyucu Murat Paşa bastırdı, Kalenderoğlu İran’a kaçtı.
YUSUF PAŞA AYAKLANMASI, 1607 yılında Aydın’da gerçekleşti. Daha önce paşa ve kethüdalık yapan Yusuf Paşa, köy ve kasabaları soyarak ayaklandı. Ayaklanmanın bastırılacağını anlayınca Kuyucu Murat Paşa ile anlaştı. Teslim olduğunda öldürüldü.
CANBULADOĞLU AYAKLANMASI 1607 yılında Şam, İskenderun ve Halep’te etkili oldu. Kürt Beyi Canbuladoğlu Ali Bey ordu kurdu, kendi adına hutbe okuttu, para bastırdı. Ali Bey, Kuyucu Murat Paşa’ya yenildi. Adı öldürdüğü insanları kuyulara doldurduğu için ‘Kuyucu’ olarak anılan Murat Paşa, padişah tarafından affedilen Ali Bey’i Belgrad’da boğdurdu.
ABAZA MEHMET PAŞA AYAKLANMASI, 1625’de başlayıp 1627 yılına kadar sürdü. Sivas, Kayseri, Erzurum gibi kentlerde etkili olan ayaklanma, halkın katılmadığı paşalar arasında süren bir iktidar kavgasıydı. Paşa bağışlandı ve Bosna valisine atanarak bölgeden uzaklaştırıldı.
CENNETOĞLU AYAKLANMASI, 1625 yılında Balıkesir, Aydın ve Manisa bölgelerinde etkili oldu. Osmanlı’ya karşı yeni bir yönetim kuracağı iddiasıyla etkili olan Cennetoğlu, Dişlek Hüseyin Paşa’ya yenildi, işkenceyle öldürüldü.
İLYAS PAŞA AYAKLANMASI, 1632 yılında Balıkesir’de etkili oldu. Diğer paşalarla yaşadığı sorunlar medeniyle ayaklanan İlyas Paşa, bir süre sonra 4. Murad’a af dilemeye gitti. Burada boğularak öldürüldü.
KARA HAYDAROĞLU AYAKLANMASI, 1647 yılında Söğüt ve Afyon civarında etkili oldu. Babasını öldürenlerden intikam almak için ayaklanan Kara Haydaroğlu Mehmed, Afyon’da Osmanlı güçlerini yense de Isparta’da yenildi. İstanbul’da asıldı.
KATIRCIOĞLU AYAKLANMASI, 1646’da Kara Haydaroğlu’nun yakın arkadaşı Katırcıoğlu’nun başlattığı ayaklanmadır. Akşehir, Beyşehir, Seydişehir bölgelerinde etkili olan isyan sonunda Topal Mehmet Paşa ayaklanmayı bastırdı.Katırcıoğlu affedildi, Girit’e paşa oldu.
VARDAR ALİ PAŞA AYAKLANMASI, 1647 yılında Sivas Valisi olan Ali Paşa tarafından başlatıldı. Osmanlı’nın kötü yönetimine isyan eden Ali Paşa, İbşir Paşa’ya yenildi, boynu vurularak idam edildi.
GÜRCÜ ABDÜNNEBİ AYAKLANMASI, 1649 yılında İstanbul’da gerçekleşti. Kapıkulu olan Abdünnebi’nin kişisel nedenlerle başlattığı ayaklanmaya hoşnutsuz kitleler katılmış, Kuyucu Murat Paşa ayaklanmayı Üsküdar’da bastırmış, Abdünnebi’nin kellesini kesmiştir.
ABAZA HASAN PAŞA AYAKLAMASI, 1659 yılında gerçekleşmiştir. Köprülü Mehmed Paşa ile sorun yaşayan Abaza Hasan Paşa, bir süre Bursa ve Konya bölgesini elinde tuttuktan sonra, ayaklanma Murtaza Paşa tarafından bastırılmış, Abaza Hasan Paşa öldürülmüştür.
PATRONA HALİL AYAKLANMASI, 1730 yılında Lale Devri’nin lüks ve israfına karşı karşı Patrona Halil önderliğinde başlamıştır. İstanbul esnafı, yeniçeriler ve halkın bir kısmı da ayaklanmaya katılmış, zengin konakları, köşkler yıkılmıştır. Damat İbrahim Paşa’nın idamını ve padişah 3. Ahmed’in değişimini sağlayan isyancıların liderleri, bir komployla saraya çağrılmış ve orada öldürülerek isyan bastırılmıştır.
ŞER HİMMET AYAKLANMASI, 1750 yılında Manisa ve Aydın civarında gerçekleşmiştir. Zenginleri haraca keserek yoksul halkın desteğini sağlayan Şer Himmet’in önderlik ettiği ayaklanma Ali Paşa tarafından bastırılarak, Şer Himmet öldürülmüştür.
KABAKÇI MUSTAFA AYAKLANMASI, 1807 yılında askerlik sistemini değiştiren Nizam-ı Cedid’e karşı yeniçerilerin öncülüğüyle gerçekleşmiştir. Ayaklanma sonucu yenilikçi padişahlar arasında sayılan 3. Selim tahttan indirilmiş, Nizam-ı Cedid kaldırılmış, 4. Mustafa tahta çıkmıştır.
TUZCUOĞLU MEMİŞ AYAKLANMASI, 1816 yılında Rize, Trabzon, Hopa, Akçaabat ve Gümüşhane bölgelerini etkilemiştir. Zengin bir aileden gelen ve bölgede Osmanlı’ya karşı kendi egemenliğini kurmaya çalışan Memiş Ağa, Osmanlı kuvvetleri tarafından yenilgiye uğratılarak idam edilmiştir.
ATÇALI KEL MEHMET AYAKLANMASI, 1826 yılında Aydın ve Nazilli bölgelerinde gerçekleşmiştir. Bölgedeki Türkmenlerin katılımıyla büyüyen ayaklanma Yetim Ahmed Ağa tarafından bastırılmış ve Atçalı Kel Mehmet öldürülmüştür.
***
İlerleyen yıllarda ortaya çıkan Ermeni ve Kürt isyanları ayrı bir yazının konusu olmak üzere bu yazının dışında tutulmuştur.
***
En büyük isyanların Osmanlı’nın en ‘kuvvetli’ olduğu 1500 ve 1600’lü yıllarda çıktığını, bunun ana gerekçesinin de kuvvetli askeri yapının vergilerle ve genç nüfusun askere alınmasıyla sağlandığı için halkın yoksul düşmesi olduğunu belirterek bu yazıyı bitirelim.
Kaynak: Sosyalizm ve Toplumsal Mücadaleler Ansiklopesi’nden yararlanılmıştır.