Sosyal Demokrat Partilerde Demokrasi Nasıl Öğrenilir, İdeolojiyi Kim Üretir?

Bir siyasi parti seçimlere katılabilir, kongrelerini yapabilir, sandık kurabilir ve kendisini demokratik olarak tanımlayabilir. Fakat bütün bunlar o partinin kendi içinde demokratik bir siyasal kültüre sahip olduğunu tek başına göstermez. Çünkü demokrasi yalnızca bir karar alma yöntemi değildir; öğrenilen, tekrar edilen, kurumsallaştırılan ve kuşaktan kuşağa aktarılan bir siyasal davranış biçimidir. Bu nedenle özellikle sosyal demokrat partiler açısından önemli olan soru, “Partide seçim yapılıyor mu?” sorusundan önce “Partinin üyeleri demokrasiyi nerede ve nasıl öğreniyor?” olmalıdır.

Sosyal demokrasinin tarihsel gelişimine bakıldığında siyasal eğitimin tesadüfi bir faaliyet olmadığı görülür. İşçi hareketleri, sendikalar, kooperatifler, yerel örgütlenmeler, gençlik ve kadın hareketleri, parti okulları, gazeteler, dergiler, araştırma merkezleri ve düşünce kuruluşları sosyal demokrat siyasal kültürün oluşmasında rol oynamıştır. Avrupa sosyal demokrasisinin önemli kurumsal örneklerinden Friedrich-Ebert-Stiftung bugün de faaliyetlerini özgürlük, adalet ve dayanışma değerleri üzerine kurmakta; siyasal eğitimi, yurttaşların siyasal ve toplumsal karar süreçlerine katılım kapasitesini geliştiren temel çalışma alanlarından biri olarak tanımlamaktadır. Sosyal demokrat gelenekte demokrasi bu nedenle sadece sandık başında kullanılan bir hak değil, yurttaşın siyasal karar süreçlerine katılabilme kapasitesidir.

Buradan hareketle sosyal demokrat bir partinin parti içi eğitim anlayışının yalnızca seçim dönemlerinde “sandık görevlisi nasıl olunur?”, “sosyal medya nasıl kullanılır?” veya “seçmenle nasıl iletişim kurulur?” gibi teknik başlıklardan oluşması düşünülemez. Bunlar gereklidir fakat siyasal eğitim değildir. Gerçek siyasal eğitim, parti üyesinin neden sosyal demokrat olduğunu anlayabilmesini sağlamalıdır. Özgürlük nedir? Eşitlik hangi noktada fırsat eşitliğinin ötesine geçerek sosyal eşitlik meselesine dönüşür? Dayanışma neden sosyal demokrat düşüncenin temel kavramlarından biridir? Sosyal devlet hangi tarihsel koşullarda ortaya çıkmıştır? Emek-sermaye ilişkisine sosyal demokrasi nasıl yaklaşır? Sendikalar neden önemlidir? Laiklik, hukuk devleti, insan hakları, toplumsal cinsiyet eşitliği ve çevresel adalet sosyal demokrat siyaset içerisinde nasıl konumlandırılır? Bir sosyal demokrat parti, üyelerine bu soruları tartışabilecek düşünsel zemini sunmak zorundadır.

Çünkü ideolojisini bilmeyen örgüt zaman içerisinde yalnızca seçim makinesine dönüşür.

Böyle bir yapıda üyeden düşünmesi değil çalışması, tartışması değil verilen görevi yerine getirmesi, politika üretmesi değil üretilmiş politikayı anlatması beklenmeye başlanır. Oysa sosyal demokrat örgütlenmenin demokratik iddiası tam tersini gerektirir. Parti üyesi siyasal kararın son halkası değil, ilk halkalarından biri olmalıdır. Üyenin yalnızca afiş asan, broşür dağıtan, sandıkta görev yapan veya mitinge katılan kişi olarak görülmesi, parti üyeliğini yurttaşlık temelindeki siyasal katılımdan gönüllü insan kaynağına indirger.

Tam burada ikinci büyük soru ortaya çıkar: Bir siyasi partide ideolojiyi kim üretir?

Genel başkan mı?

Parti yönetimi mi?

Milletvekilleri mi?

Akademisyenler mi?

Partinin araştırma birimleri mi?

Yoksa üyeler mi?

Aslında bunların hiçbirisi tek başına doğru cevap değildir.

Sosyal demokrat bir partide ideoloji bir kişinin kaleminden çıkmaz. İdeoloji kolektif siyasal üretimin sonucudur. Tarihten, emek hareketinden, toplumsal mücadelelerden, akademiden, sendikalardan, kadın ve gençlik hareketlerinden, parti örgütlerinden ve toplumun değişen ihtiyaçlarından beslenir. Parti yönetiminin görevi bütün bu üretim alanlarını ortadan kaldırarak ideolojiyi yukarıdan aşağıya ilan etmek değil; bunların birbirleriyle konuşabileceği kurumsal mekanizmaları oluşturmaktır.

Avrupa sosyal demokrat geleneğindeki düşünce kuruluşlarının önemi de burada ortaya çıkar. Friedrich-Ebert-Stiftung gibi kurumların siyasal eğitim yanında ekonomi, sosyal politika, eğitim ve demokrasi alanlarında araştırma ve politika geliştirmesi tesadüf değildir. Sosyal demokrat siyasetin yalnızca seçim kampanyalarıyla değil, sürekli düşünsel üretimle beslenmesi gerektiği anlayışının kurumsal karşılığıdır.

Aynı durum Avrupa ölçeğinde de görülebilir. Avrupa Sosyalistleri Partisi yalnızca parti liderlerini bir araya getiren bir yapı değildir; aktivistlerin, gençlik örgütlerinin, parti yöneticilerinin, parlamenterlerin ve farklı sosyal demokrat yapıların etkileşim kurduğu ortak bir siyasal platformdur. Sosyal demokrasinin özgürlük, eşitlik, dayanışma ve adalet gibi temel değerleri korunurken bu değerlerin 21. yüzyılın sorunlarına nasıl uygulanacağı sürekli yeniden tartışılmaktadır.

Çünkü ideoloji dogma değildir.

İdeoloji değişmeyen birkaç cümlenin ezberlenmesi de değildir.

İdeoloji, değerler ile değişen toplumsal gerçeklik arasında kurulan ilişkidir.

Örneğin 19. yüzyılın sosyal demokratları yapay zekânın çalışma hayatına etkisini tartışmıyordu. Dijital platform işçilerinin sosyal güvenliğini, algoritmik ayrımcılığı, iklim krizinin sınıfsal etkilerini veya büyük teknoloji şirketlerinin veri üzerindeki hâkimiyetini bilmiyorlardı. Fakat bugün sosyal demokrat siyaset bütün bunlara cevap vermek zorundadır. Bunun için sosyal demokrasinin temel değerlerini terk etmek gerekmez. Tam tersine özgürlük, eşitlik, dayanışma ve adalet ilkelerinin yeni toplumsal koşullarda ne anlama geldiğini yeniden üretmek gerekir.

İdeolojik yenilenme tam olarak budur.

Bu nedenle sosyal demokrat bir partinin araştırma ve geliştirme birimi, parti okulu, gençlik örgütü, kadın örgütü, milletvekilleri, belediyeleri, akademisyenleri ve yerel örgütleri birbirlerinden kopuk çalışmamalıdır. Bir ilçede ortaya çıkan sosyal sorun il örgütüne, oradan araştırma birimine taşınabilmeli; araştırmacılar bu sorunu verilerle inceleyebilmeli; akademisyenler ve ilgili meslek örgütleriyle tartışabilmeli; ortaya çıkan çalışma parti politikasına dönüşebilmeli ve sonrasında yeniden örgüte aktarılmalıdır.

Böylece aşağıdan yukarıya ve yukarıdan aşağıya işleyen sürekli bir siyasal bilgi dolaşımı oluşur.

İdeoloji ancak böyle yaşayan bir yapıya dönüşebilir.

Aksi durumda parti programı raflarda duran, üyelerin büyük bölümünün okumadığı bir metin olur. Genel merkez günlük politikayı üretir, örgüt bunu uygular. Zaman içerisinde parti içerisinde siyasal düşünce üretmek yerine kişilere yakınlık üzerinden konum alma davranışı güçlenebilir. “Ne düşünüyoruz?” sorusunun yerini “Kimden yanayız?” sorusu almaya başladığında ideolojik siyaset zayıflar.

Bu, sosyal demokrat bir parti açısından özellikle tehlikelidir.

Çünkü sosyal demokrasi kişiye bağlı bir siyasal gelenek değildir. Liderlik önemlidir fakat sosyal demokrat hareketin varlığı herhangi bir genel başkanın görev süresinden daha uzundur. Liderler değişir, milletvekilleri değişir, belediye başkanları değişir, parti yönetimleri değişir. Kurumsal hafıza ve temel değerler ise devam etmek zorundadır.

Bu nedenle sosyal demokrat partilerde lider yetiştirmek kadar üye yetiştirmek de önemlidir.

Hatta uzun vadede ikisi aynı şeydir.

Bugünün parti üyesi yarının ilçe yöneticisi olabilir. Bugünün gençlik örgütü üyesi yarının belediye başkanı, milletvekili veya genel başkanı olabilir. Eğer kişi siyasete girdiği ilk yıllardan itibaren tartışmayı değil itaati, eleştiriyi değil sessizliği, ortak karar vermeyi değil talimat almayı öğrenmişse yönetici olduğunda demokratik bir siyasal kültür üretmesini beklemek gerçekçi değildir.

Demokrasi iktidara gelindiğinde birdenbire öğrenilmez.

Demokrasi muhalefetteyken, örgütteyken, toplantıda azınlıkta kalırken öğrenilir.

Bir sosyal demokrat için demokrasi eğitiminin en önemli anlarından biri kendi önerisinin reddedildiği andır. Çünkü demokrat olmak yalnızca kendi düşüncesinin ifade edilmesini istemek değildir; başkasının düşüncesinin de aynı meşruiyetle ifade edilmesini kabul etmektir. Seçimi kaybettiğinde sonucu kabul etmek, çoğunluk olduğunda azınlığın söz hakkını korumak, eleştiriyi ihanet olarak görmemek ve farklı düşüncelerin örgüt içerisinde var olabilmesini sağlamak demokratik kültürün gerçek göstergeleridir.

Parti içi demokrasi bu nedenle tüzük maddelerinden daha geniştir.

Tüzük demokratik olabilir fakat siyasal kültür demokratik olmayabilir.

Çarşaf liste uygulanabilir fakat aday olma hakkı fiilen belirli gruplarla sınırlandırılabilir. Ön seçim yapılabilir fakat üyelerin politika üretme kanalları kapalı olabilir. Kongreler düzenli gerçekleştirilebilir fakat delegeler yalnızca hangi kişiyi destekleyeceklerini tartışıyor, hangi politikayı savunacaklarını tartışmıyorsa ortada demokratik prosedür bulunmasına rağmen zayıf bir ideolojik hayat olabilir.

Sosyal demokrat parti açısından asıl mesele, seçim ile müzakereyi birlikte kurabilmektir.

Üye yalnızca oy kullanan kişi değildir; konuşan, öneren, eleştiren, öğrenen ve öğreten kişidir.

Dolayısıyla parti okullarının da yalnızca genel merkezin görüşlerini üyeye aktardığı tek yönlü eğitim kurumlarına dönüşmemesi gerekir. Gerçek parti okulu aynı zamanda tartışma alanıdır. Parti tarihinin başarıları kadar hatalarının da konuşulabildiği, farklı sosyal demokrat geleneklerin karşılaştırılabildiği, güncel politikaların eleştirilebildiği bir alan olmalıdır.

Burada akademiyle ilişkinin niteliği de önemlidir. Akademisyen parti adına ideoloji yazan kişi olmamalıdır. Akademinin işlevi veri üretmek, araştırmak, sorgulamak ve siyasi karar alıcının göremediği toplumsal dönüşümleri görünür kılmaktır. Siyasi parti ise bilimsel bilgiyi kendi değerleri ve demokratik karar süreçleri içerisinde politikaya dönüştürür.

Aynı şekilde sendikaların görevi de parti politikalarını alkışlamak değildir. Emek dünyasının taleplerini siyasete taşımaktır. Kadın örgütleri kadınların, gençlik örgütleri gençlerin yalnızca seçim kampanyalarındaki enerjisini değil siyasal taleplerini temsil etmelidir. Yerel örgütler genel merkezin taşradaki uygulama büroları değil, ülkenin farklı bölgelerindeki toplumsal değişimleri merkeze taşıyan siyasal bilgi kanalları olmalıdır.

Bu nedenle “İdeolojiyi kim üretir?” sorusunun sosyal demokrat cevabı aslında oldukça açıktır:

İdeolojiyi örgütlü toplum üretir; parti onu demokratik süreçlerden geçirerek siyasal programa dönüştürür.

Genel başkan bunun önemli aktörlerinden biridir ama tek sahibi değildir.

Merkez yönetimi önemlidir ama tek üretici değildir.

Akademisyen bilgi sağlar fakat karar vermez.

Üye yalnızca dinlemez, katkıda bulunur.

Sendika yalnızca destek vermez, talep üretir.

Gençlik ve kadın örgütleri yalnızca temsil edilmez, siyasetin içeriğini değiştirir.

Demokrasi de tam bu ilişkiler içerisinde öğrenilir.

Sosyal demokrat bir partinin gücü herkesin aynı şeyi düşünmesinden gelmez. Aynı temel değerler etrafında farklı düşüncelerin birlikte siyaset üretebilmesinden gelir. Avrupa sosyal demokrat partilerinin kendi aralarında dahi çeşitli politika alanlarında farklılaşmasına rağmen ortak bir ideolojik yönelimi paylaşabilmesi bunun önemli örneklerinden biridir.

Bu nedenle sosyal demokrat hareketlerin geleceğine ilişkin tartışma yalnızca “Kim genel başkan olacak?”, “Kim milletvekili olacak?” veya “Kim belediye başkanı olacak?” sorularına sıkıştırılmamalıdır.

Daha temel sorular sormalıyız.

Yeni bir parti üyesi sosyal demokrasiyi nerede öğrenecek?

Bir genç partiye katıldığında yalnızca seçim kampanyasını mı öğrenecek, yoksa sosyal devletin tarihini de öğrenecek mi?

Bir ilçe örgütü yalnızca genel merkezden gelen politikayı mı anlatacak, yoksa kendi bölgesindeki sorunu araştırarak yeni politika önerebilecek mi?

Parti okulu kadro yetiştirecek mi, yoksa yalnızca eğitim sertifikası mı dağıtacak?

Araştırma birimleri gerçekten yeni fikir üretebilecek mi?

Ve parti yönetimleri kendilerine yönelik eleştiriyi siyasal üretimin doğal parçası olarak görebilecek mi?

Sosyal demokrat partilerin ideolojik geleceğini belirleyecek meseleler bunlardır.

Çünkü sosyal demokrasi kitaplardan öğrenilir ama yalnızca kitaplarda yaşayamaz.

Örgütte öğrenilir.

Sendikada öğrenilir.

Mahallede öğrenilir.

Yerel yönetimde öğrenilir.

Parti okulunda öğrenilir.

Ve en önemlisi, farklı düşündüğümüz insanlarla aynı masada oturabilmeyi öğrenirken öğrenilir.

Demokrasi bir ders değildir; siyasal davranış biçimidir.

İdeoloji ise yukarıdan yazılıp aşağıya gönderilen talimat değildir; toplumdan gelen taleplerin tarihsel değerler, bilimsel bilgi ve demokratik tartışmayla buluşmasıdır.

Sosyal demokrat bir partinin gerçek başarısı da yalnızca seçim kazanmak değildir. Kendisinden sonra gelecek kuşağa demokratik bir siyasal kültür, güçlü kurumlar ve yaşayan bir düşünce geleneği bırakabilmesidir.

Çünkü bir parti yöneticilerini seçimle belirleyebilir.

Ama sosyal demokrat olmayı sandık öğretmez.

Onu örgüt, eğitim, tartışma ve demokratik pratik öğretir.

MURATCAN IŞILDAK - GENÇ DÜŞÜNCE ENSTİTÜSÜ GENEL BAŞKANI